Thằng em họ mình có biệt danh là “Cu Đen”. Năm 17 tuổi, nó đi tù vì tội tập trung đánh nhau và tàng trữ vũ khí. Án phạt kéo dài hơn ba năm. Trong suốt khoảng thời gian ngồi đằng sau chấn song sắt, nó vẫn đều đặn gửi những lá thư tay nồng thắm ra ngoài cho bạn gái. Mình biết vì mẹ nó trước khi cầm những lá thư đó gửi cho cô bạn gái thì đã đọc cho cả nhà nghe.
Ngày nó ra trại chưa đầy năm tháng, cả họ nhà mình ngã ngửa khi phát hiện cô bạn gái đã mang bầu. Cu Đen cao ráo, đẹp trai, và quan trọng nhất: nó là cháu trai “đít tôn” của dòng họ.
Một buổi chiều đi làm về, nghe mẹ kể chuyện, mình thở dài: “Trời ơi, sao cái thằng này”. Mẹ nhìn mình, buông một câu:
“Nhà người ta có phúc mới có cháu như vậy, không vô phúc như cái nhà này.”
Trong mắt mẹ mình, một người Công giáo truyền thống thấm nhuần câu Kinh Thánh “Phúc cho anh em chưa thấy mà tin”, khái niệm “phúc” có một hình thái vô cùng cố định. Trong văn hóa cộng đồng nơi bà sinh ra định đoạt rằng: lấy chồng, sinh con là mẫu số chung bắt buộc. Đã là con gái thì phải có chồng có con, làm bà thì phải có cháu, và nhà nào có được điều đó thì nghiễm nhiên “có phúc”.
Càng nhiều con cháu thì càng có phúc.
Mẹ bắt đầu sốt ruột chuyện mình “phải” lấy chồng từ năm mình mới 20 tuổi. Trong hình dung của bà, cái bước “có người yêu” bị bỏ qua hoàn toàn để nhảy thẳng tới đám cưới và những đứa trẻ.
Sự ám ảnh ấy tàn nhẫn đến mức mình từng chứng kiến kịch bản của mợ (vợ cậu ruột mình): dì bị vấn đề buồng trứng, không thể sinh con. Dù hai vợ chồng sống rất hạnh phúc và đã nhận nuôi một đứa trẻ bị bỏ rơi ở bệnh viện, dì vẫn phải gánh chịu những lời gièm pha: “Gái độc không con”.
Khi chuyển về thị trấn nhỏ ở miền Trung này, mình chạm mặt với chính phiên bản xã hội mà mẹ đã lớn lên. Trong lăng kính của họ, một đứa con gái 28 tuổi, độc thân, từ bỏ thành phố lớn để về vùng núi rừng trải nghiệm cuộc sống là điều hoàn toàn bất bình thường. Họ hỏi đi hỏi lại một câu duy nhất: “Chưa lấy chồng à?”. Họ cố đi tìm một “vấn đề” ẩn giấu sau lưng mình, vì họ không nghĩ một đứa con gái 28 tuổi lại có thể chủ động chọn độc thân để trải nghiệm cuộc sống ở nhiều nơi.
Theo mình đó chính là cái vỏ bọc nghiệt ngã mang tên Thể diện trong xã hội tập thể.
Giá trị cá nhân không thuộc về chính mình, mà thuộc về sự chấp thuận của người xung quanh.
“Người ta nhìn vào người ta cười cho đấy”, hay “Đẹp đẽ khoe ra, xấu xa đậy lại” là hai câu mẹ vẫn hay trách khi mình làm điều gì lệch chuẩn. Như việc mình là con gái trong gia đình Công giáo nhưng lại thích tìm đến sự yên bình ở những ngôi chùa, học thiền và chẳng bao giờ đi lễ ngày Chủ Nhật. Không phải mình không thích nhà thờ mà vì mẹ mình làm mình chán ghét cái nghi lễ ấy.
Tình cảm giả dối
Trong một xã hội luôn đòi hỏi sự chuẩn mực, để giữ sự hòa hợp chung, con người ta sẵn sàng từ chối bản sắc cá nhân, giấu đi nỗi đau và chịu đựng sự ngột ngạt.
Sự “bất bình thường” thực ra không tồn tại, nó chỉ là từ ngữ mà cộng đồng dùng để dán nhãn cho những ai dám sống khác với số đông.
Vài năm trước, mình có đọc cuốn Models của Mark Manson. Tác giả mang đến một lăng kính rất thực tế: việc cố nhồi nhét mình vào khuôn khổ của gia đình hay xã hội để đổi lấy sự chấp thuận thực chất bắt nguồn từ Sự túng thiếu (Neediness).
Một người túng thiếu không có một trục giá trị vững chãi bên trong; họ liên tục điều chỉnh hành vi và kìm nén cảm xúc để làm vừa lòng người khác:
Họ không dám từ chối những kỳ vọng vô lý vì sợ bị coi là bất hiếu.
Họ không dám bộc lộ lựa chọn sống cá nhân vì sợ xã hội kỳ thị.
Họ cố diễn vai “trai ngoan”, “gái ngoan” để đổi lấy sự chấp nhận và bình yên trong gia đình.
Nhưng Manson khẳng định:
Việc cố gắng làm hài lòng tất cả mọi người là một hành vi thao túng tinh vi. Bạn trao đi một phiên bản giả dối để đổi lấy một tình cảm giả dối.
Dễ bị tổn thương
Nhiều người nhìn một đứa con gái 28 tuổi không lấy chồng và coi đó là “nhu nhược” hoặc “có vấn đề”. Tuy nhiên, Manson chỉ rõ: người nhu nhược là người cầu xin sự chấp nhận, còn người có Sự tự tin đích thực (Non-neediness) được xây dựng trên nền tảng Sự dễ bị tổn thương (Vulnerability).
Dễ bị tổn thương không phải là yếu đuối hay khóc lóc cầu xin sự thương hại, mà là Sự trung thực vô điều kiện (Unconditional Honesty). Đó là năng lực dám đặt ranh giới, dám nói: “Tôi không quan tâm bạn nghĩ gì; đây là con người thật của tôi” hoặc “Không, tôi không thoải mái với điều này”.
Khi chọn sống với chính kiến, với những giá trị và lý tưởng của bản thân, bạn chấp nhận phơi bày tâm hồn, trái tim, cơ thể của mình ở trạng thái “dễ bị tấn công” và “dễ bị tổn thương” nhất. Bạn chấp nhận bị phán xét, từ chối hay tổn thương để bảo vệ giá trị thật và niềm tin bên trong mình.
Giai đoạn đau khổ
Hành trình cởi bỏ chiếc mặt nạ để sống thật không bao giờ mượt mà. Mark Manson cảnh báo rằng bạn bắt buộc phải trải qua “Giai đoạn đau khổ” (The Painful Stage).
Khi bạn quyết định không kìm nén nữa, sự bộc lộ ban đầu sẽ rất thô kệch, vụng về và bối rối. Bạn có thể sẽ thốt ra những lời phẫn nộ tích tụ nhiều năm, khóc nức nở hoặc trông thật tồi tệ trước mặt người thân.
Nhưng sự “thô kệch” đó là bắt buộc. Bạn phải chấp nhận nhìn mình thật tệ hại trước khi có thể học được cách bộc lộ bản thân một cách tự tại và bình thản.
Tại sao chúng ta không dám khác biệt?
Khoảng một tháng trước, mình từng viết về lý do vì sao chúng ta luôn trông giống nhau. Là động vật xã hội sống bầy đàn, ngoài việc so sánh với người khác để lấy đó làm tiêu chuẩn, chúng ta còn có xu hướng bắt chước các hành vi xung quanh.
Đó là nền tảng của Thuyết Mimetic (Mimetic Theory) từ triết gia người Pháp René Girard.
Ông chỉ ra một sự thật đau đớn: Chúng ta không muốn thứ chúng ta muốn vì chính bản thân mình, mà muốn nó vì người chúng ta ngưỡng mộ đang có nó.
Bạn hãy đọc lại thêm một lần nữa:
Chúng ta không muốn thứ chúng ta muốn vì chính bản thân mình, mà muốn nó vì người chúng ta ngưỡng mộ đang có nó.
Thông thường, ta lầm tưởng ham muốn là một đường thẳng. Nhưng Girard khẳng định ham muốn thực chất là một hình tam giác, với đỉnh thứ ba là Vật trung gian (Mediator), người dạy cho chúng ta biết nên thèm khát điều gì.
Vật trung gian (The Mediator) có hai kiểu
Vật trung gian bên ngoài (External Mediator): Những người nằm ngoài tầm với thực tế của bạn (Taylor Swift, Sơn Tùng M-TP, Đức Phật hay Chúa Jesus). Vì họ quá xa vời, bạn không thể cạnh tranh trực tiếp nên có thể ngưỡng mộ và bắt chước họ một cách an toàn, không quá ghen tị hay đau khổ.
Vật trung gian bên trong (Internal Mediator) – Nguồn cơn của mọi rắc rối: Những người nằm trong cùng tầng lớp xã hội hoặc cộng đồng với bạn (anh chị em, bạn thân, đồng nghiệp, hàng xóm, họ hàng, hay chính bố mẹ). Vì ở quá gần, bạn bắt đầu thấy mình cạnh tranh với họ, từ đó nảy sinh sự đố kị, mặc cảm và lo âu.
Mẹ mình nhìn vào “nhà người ta”. Nhìn vào những thuật toán đã được sắp xếp, nghe những câu chuyện rỉ tai ngoài xã hội để định nghĩa “việc một đứa con gái nên làm”. Bà không tự nghĩ ra khái niệm đó, bà đang bắt chước ham muốn của cộng đồng xung quanh để đạt được “Thể diện”.
Nếu người ta không hỏi mình sao chưa lấy chồng, họ cũng sẽ hỏi mẹ mình. Và những câu hỏi như vậy khiến mẹ cảm thấy “mất thể diện”.
Vậy thì phải làm sao?
Để thoát khỏi vòng lặp bắt chước và sống một cuộc đời tự do, René Girard đề xuất:
Vượt thoát theo chiều dọc (Vertical Transcendency): Đừng cố gắng so sánh mình theo “chiều ngang” với những con người đầy mâu thuẫn xung quanh nữa. Thay vào đó, hãy chọn một hệ giá trị cao hơn làm kim chỉ nam, như Tình yêu, Sự thật, hoặc lòng Biết ơn, hiểu bản thân để biết mình thật sự yêu quý điều gì, thứ gì khiến trái tim và tâm hồn chúng ta thao thức.
Khi bạn hành động vì “Sự thật” thay vì “Thể diện”, bạn sẽ không còn bị lung lay bởi việc xã hội nghĩ gì.
Lựa chọn hình mẫu một cách có ý thức (Conscious Curation): Chúng ta không thể thoát khỏi việc bắt chước hoàn toàn, nhưng chúng ta có quyền chọn người để bắt chước.
Hãy tự hỏi: “Nếu tất cả những người mà mình quan tâm đến ý kiến của họ đều biến mất, mình sẽ muốn làm gì với đời mình?”.
Hãy tìm kiếm những hình mẫu có giá trị thực sự thay vì những người chỉ có vẻ ngoài hào nhoáng trên mạng xã hội.
Memento Mori (Hãy nhớ rằng bạn sẽ chết):
“Memento Mori” là thành ngữ rất nổi tiếng từ thời La Mã cổ đại. Khi các vị tướng chiến thắng diễu hành ăn mừng, một người nô lệ đứng sau cầm cành nguyệt quế sẽ liên tục thì thầm câu này để nhắc nhở rằng dù đang ở đỉnh vinh quang, họ vẫn chỉ là phàm nhân và cái chết có thể đến bất cứ lúc nào, giúp họ không trở nên ngạo mạn hay hời hợt.
Khi ý thức được sự sống là mong manh, bạn sẽ ngừng trao quá nhiều trọng lượng cho ý kiến của người khác. Nếu tất cả những người bạn đang cố làm hài lòng đều sẽ qua đời trong vài chục năm nữa, tại sao bạn lại phải lãng phí giây phút hiện tại để sống theo kịch bản của họ?
Nhưng, mấy ai can can đảm như vậy?? Ngay cả mình, viết những dòng này chỉ là giáo điều. Có vài thứ bí mật mình sẽ không bao giờ có can đảm để nói trước mặt mẹ mình. Mình lớn lên với tiêu chí hoà khí gia đình, mặt mũi gia phong là trên hết.
Các nguồn tham khảo liên quan:
Book: Models" (Hình mẫu) - Mark Manson
Youtube: "Why Everyone Is Living The Same Life"
Cảm ơn chị vì bài viết hay ạ. Em thấy đồng cảm quá dù em may mắn hơn chút vì bố mẹ ủng hộ em. Nhưng những câu kiểu con gái cần thế này hay cho rằng chỉ cần kiếm một người chồng là đủ khiến em thấy ác cảm với việc đó :/ (đôi khi trở thành lý do em không muốn mở lòng với ai)
Hay quá, cảm ơn em